00%
Sofranın hikâyesi

Çorbanın Kültürü

Çorba, Türk sofrasında yalnızca bir başlangıç değil; bir paylaşma, ikram ve geçmişle bağ kurma biçimidir. Aşağıdaki yazılar, çorbanın adından sofradaki yerine uzanan bilgileri akademik çalışmalardan ve ansiklopedi maddelerinden derleyerek kendi cümlelerimizle anlatır. Her bölümün sonunda hangi kaynağa dayandığı belirtilmiştir; tüm kaynakları sayfanın sonunda Kaynaklar bölümünde bulabilirsiniz.

Bu sayfada: Adı nereden geliyor? · Orta Asya’dan Anadolu’ya · Sofradaki yeri · Çorba çeşitleri · Kap ve kaşık · Çorbalarımız hangi grupta? · Yeniçeri ocağında “çorbacı” · Kasımpaşa ve deniz · Eski İstanbul’dan kareler · Deniz Lokantası’nda çorba

Adı nereden geliyor?

“Çorba” sözcüğü Farsçadandır. Sözlüklerde Farsça şorba biçiminden geldiği, bunun da “tuzlu” anlamındaki şûr ile yiyecek-içecek anlamı taşıyan âb/âbâ öğelerinden oluştuğu belirtilir. Arapçada aynı yemeğe “marak” denmiştir.

Dilimizdeki deyimler de çorbanın gündelik hayatta ne kadar yer tuttuğunu gösterir: “çorba içmek”, “çorbaya dönmek”, “çorbada tuzu bulunmak”…

Dayanak: Arlı & Gümüş, “Türk Mutfak Kültüründe Çorbalar” (Gazi Üniversitesi).

Orta Asya’dan Anadolu’ya

Araştırmacılara göre Orta Çağ’da Orta Asya’daki göçebe topluluklar tahıllardan yapılan sulu, lapaya benzer yemekler pişiriyordu. Bu yemekler zaman içinde Osmanlı döneminin ve bugünün çorbalarına dönüştü. Türkler Anadolu’ya yerleştikten sonra çorba içme alışkanlığını sürdürdü, yeni malzemeler ve yörelerle zenginleştirdi.

Türk mutfağı da tek bir kaynaktan beslenmedi: Mezopotamya’nın baharatlı lezzetleri, Orta Asya’nın malzemeleri, Anadolu’nun bitkileri ve Karadeniz ile doğunun hayvansal ürünleri aynı sofrada buluştu.

Dayanak: Arlı & Gümüş, “Türk Mutfak Kültüründe Çorbalar”.

Türk sofrasındaki yeri

Batı mutfaklarında çorba çoğunlukla iştah açıcı bir başlangıçtır. Türk sofrasında ise hem menünün başında yer alır hem de gerektiğinde ana yemek olur. Aynı çalışmaya göre menü genellikle çorbayla başlar; doyulmadıysa pilav ve hoşafla devam edilir.

Osmanlı sofrasında da çorba önemli bir yere sahipti. Kaynaklarda, halkın en alt kesiminden padişaha kadar herkesin akşam yemeğinde, hatta sabah kahvaltısında çorba içtiği aktarılır.

Çorba, özel günlerin de yemeğidir: düğün çorbası, toyga ve yayla çorbası gibi çeşitler bayram ve davetlerde misafire ikram edilir. Hasta ziyaretine giderken çorba götürmek de eski bir gelenektir. Çorbaya aile büyüğünün duasıyla ya da besmeleyle başlanması, sofradaki saygının bir parçası olarak anlatılır.

Dayanak: Arlı & Gümüş, “Türk Mutfak Kültüründe Çorbalar” (Yerasimos’a dayanan aktarımlarla); Çıtak & Sandıkcı, “Afyonkarahisar Mutfağının Yöresel Çorbaları…” (2020).

Osmanlı aşçısı, 1700’lerin başından bir gravür
Osmanlı aşçısı (“Ast-chi”). Jean-Baptiste Vanmour’a atfedilen resimlerden, 1700’lerin başı. Wikimedia Commons · Kamu malı
Yeniçerilerin baş aşçısı, 1803 tarihli gravür
Yeniçerilerin baş aşçısı. William Wittman, Travels in Turkey (1803) kitabından gravür. Wikimedia Commons · Kamu malı

Çorba çeşitleri ve yöresel adlar

Arlı ve Gümüş çorbaları ana malzemelerine göre yedi gruba ayırır: tahıl ve hamurlu çorbalar, kurubaklagil çorbaları, su ürünü çorbaları, et ve sakatat çorbaları, tavuklu çorbalar, yoğurt ve sütle yapılanlar ile sebze çorbaları. Pişirme tekniğine göre de miyaneli, taneli ve ezme çorbalardan söz edilir.

Çorbalar; içindeki malzemeye, bir olaya, yöreye ya da ilk yapan ustaya göre adlandırılır. Aynı çorba başka bir yörede başka bir adla anılabilir. Çalışmanın tablosu, Türkiye’nin farklı yörelerinde tüketilen yaklaşık 124 çorbayı listeler. Araştırmacılar, tarhana, yoğurtlu çorbalar, un çorbası, mercimek ve pirinç çorbasının en yaygın türler arasında olduğunu belirtir.

Çorbalar mevsime göre de değişir: yazın soğuk servis edilen türler, kışın ise sıcak çorbalar öne çıkar.

Dayanak: Arlı & Gümüş, “Türk Mutfak Kültüründe Çorbalar”; Çıtak & Sandıkcı (2020).

Çorba kapları ve kaşıklar

Çorbanın sofrada nasıl sunulduğu da kültürün parçasıdır. Arlı ve Gümüş, geçmişte çorba sunumunda bakır tas ve porselen çorbalıkların kullanıldığını; kaşıkların ise el oymalı şimşirden fildişine, gümüşten mercan, sedef ve telkâriye uzanan malzemelerle yapıldığını aktarır.

Dayanak: Arlı & Gümüş, “Türk Mutfak Kültüründe Çorbalar”.

Çorbalarımız hangi grupta?

Arlı ve Gümüş’ün ana malzemeye göre yaptığı yedi gruplu sınıflandırmaya bakarak tezgâhımızdaki çorbaları şöyle yerleştirebiliriz. Yerleştirme bizim yorumumuzdur; bazı çorbalar birden fazla grupta sayılabilir. Bir çorbanın adına tıklayarak sayfasına gidebilirsiniz.

Tahıl ve hamurla hazırlananlar: Taze tarhana

Kurubaklagil çorbaları: Mercimek · Ezogelin · Yeşil mercimek · Sebzeli mercimek · Erişteli mercimek · Fasulye · Maş fasulyesi

Su ürünü çorbaları: Balık

Et ve sakatat çorbaları: İşkembe · Kelle paça · Kuzu kelle · Kuzu ayak · Dana ayak · Ekşili köfte · Et sulu sebzeli · Kemik suyu

Tavuklu çorbalar: Tavuk · Tavuklu yarma · Tavuklu pırasalı kuskus

Yoğurt ve sütle yapılanlar: Yayla · Düğün

Sebze çorbaları: Karalahana · Beyaz lahana · Isırgan · Pazı · Bal kabağı · Ispanak kökü · Brokoli · Mantar · Bamya · Domates · Mısır · Patates · Sebzeli

Bunların dışında tuzlama, kiler, kızılcık, sultan mahmut, hanım ağa ve türkmen çorbası gibi yöresel ve özel çeşitlerimiz de var; hepsi Çorbalarımız sayfasında.

Yeniçeri ocağında “çorbacı”

Çorba, Osmanlı’da mutfaktan öte bir devlet geleneğinin de parçasıydı. Yeniçeri ve Acemi ocaklarında bölük ve orta komutanlarına “çorbacı” denirdi. İslam Ansiklopedisi maddesine göre bu unvanın çorbayla bağlantısı, yeniçerilerin günlük yemeğinde çorbanın yer almasına ve Divan-ı Hümayun günlerinde verilen kahvaltı çorbasına dayanıyor olabilir; yazar bunu kesin bir bilgi olarak değil, muhtemel bir açıklama olarak sunar.

Aynı maddeye göre çorbacılar bölüğün her işinden sorumluydu; küçük suçlara bölük içinde bakar, ulufeyi neferlere dağıtırdı. Unvan, ocağın düzeni bozulunca başka kişiler için de kullanıldı ve ocağın 1826’da kaldırılmasıyla tarihe karıştı.

Çorba kazanları ve alay kaşığıyla yeniçeriler, 1809 dolayı
Çorba kazanları ve alay kaşığıyla yeniçeriler. Anonim Rum sanatçı, 1809 dolayı. Wikimedia Commons · Kamu malı
Yeniçeri çorbacısı, Rålamb Kostüm Kitabı, 1657
Yeniçeri “çorbacı”sı (“Chorbassij”). Claes Rålamb, Rålamb Kostüm Kitabı, 1657. Wikimedia Commons · Kamu malı

Dayanak: Abdülkadir Özcan, “Çorbacı” (İslam Ansiklopedisi içeriği, KÜRE Ansiklopedi).

Kasımpaşa ve deniz

Lokantamızın bulunduğu Kasımpaşa’nın adı, Güzelce Kasım Paşa Tersanesi’nden gelir. Fatih Sultan Mehmed döneminde gelişmeye başlayan bu bölgede Osmanlı donanmasının merkezi Tersane-i Âmire kuruldu; Kanuni döneminde kaptan-ı deryalık makamı da burada yerleşti. Kasımpaşa uzun yıllar tersane işçilerinin, askerlerin ve donanma mensuplarının yaşadığı bir semt oldu.

Bugün Haliç kıyısında birçok şey değişti, ama semtin deniz ve emekle kurulmuş hafızası hâlâ burada yaşıyor.

Kasımpaşa ve Haliç, 1880–1893 arası bir fotoğraf
Kasımpaşa ve Haliç. Abdullah Frères, 1880–1893 arası (ABD Kongre Kütüphanesi koleksiyonu). Wikimedia Commons · Kamu malı
Kasımpaşa’daki Bahriye Nezareti binası, 1880–1893
Kasımpaşa’daki Bahriye Nezareti binası. Abdullah Frères, 1880–1893 arası. Wikimedia Commons · Kamu malı
Kasımpaşa semtinden bir görünüm, 30 Mayıs 1913
Kasımpaşa semtinden bir görünüm, 30 Mayıs 1913. Auguste Léon, Albert-Kahn Müzesi arşivi (otokrom). Wikimedia Commons · CC0

Dayanak: Burcu Alarslan Uludaş, “Değişim ve Dönüşüm Sürecinde Haliç Kuzey Kıyılarının Tarihsel Gelişimi Üzerine: Sütlüce, Hasköy ve Kasımpaşa”.

Eski İstanbul’dan kareler

Çorbanın da içinde olduğu sokak yemeği ve esnaf kültürü eski İstanbul’un gündelik hayatının parçasıydı. Aşağıdaki gravür ve fotoğraflar kamu malı arşivlerden alınmıştır; çorbayı doğrudan göstermezler, ama bu şehrin seyyar satıcılarını, iskelelerini ve köprülerini gösterirler.

İstanbul’da seyyar satıcı, 1895 tarihli suluboya
İstanbul’da seyyar satıcı. L. Boulanger, Autour du Monde, 1895. Wikimedia Commons · Kamu malı
Sokakta tatlı satan helvacı, Vanmour
Sokakta tatlı satan helvacı. Jean-Baptiste Vanmour’a atfedilen resimlerden, 1700’lerin başı. Wikimedia Commons · Kamu malı
Galata Köprüsü’nde bir satıcı, 1922
Galata Köprüsü’nde bir satıcı. Bilinmeyen fotoğrafçı, 1922. Wikimedia Commons · Kamu malı
Sirkeci iskelesi, 1880–1893 arası
Sirkeci iskelesi. Abdullah Frères, 1880–1893 arası. Wikimedia Commons · Kamu malı

Görseller Wikimedia Commons üzerinde kamu malı (ya da CC0) olarak işaretlidir; her görselin altındaki bağlantıdan künye ve lisans bilgisine ulaşabilirsiniz.

Deniz Lokantası’nda çorba

Biz bu geleneğin içinde, Kasımpaşa’da, 1999’dan beri çorba pişiriyoruz. Mutfağımızın ilkesi “çorba yürek yağmurudur”: kaya tuzu ve tereyağıyla, katı yağ ve margarin kullanmadan. Lokantamız haftanın 7 günü, 24 saat açıktır.

Bugün hangi çorbaların hazır olduğunu Çorbalarımız sayfasından görebilir, bizi arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak sorabilirsiniz.

icon(0212) 361 33 18

Kaynaklar

Bu sayfadaki anlatımlar kaynaklardan özetlenmiş, kendi cümlelerimizle yazılmıştır; tıbbi bir iddia içermez. Bir hatayı fark ederseniz bize bildirin, düzeltelim.